เปิดร้านอาหารต้องขอใบอนุญาตอะไรบ้าง: สถานที่จำหน่ายอาหาร ป้าย เพลง และการต่ออายุ

ผู้ประกอบการจำนวนไม่น้อยทุ่มงบหลักแสนไปกับการตกแต่งร้านและพัฒนาสูตรอาหาร แต่กลับมารู้ตัวอีกทีว่ายังไม่มี "หนังสือรับรองการแจ้ง" ก็ตอนที่เจ้าหน้าที่เขตมาตรวจหลังเปิดร้านไปแล้ว ปัญหาคือเอกสารราชการของร้านอาหารไม่ได้มีใบเดียว และแต่ละใบยื่นคนละหน่วยงาน คนละช่วงเวลา บทความนี้รวบรวมใบอนุญาตและภาระทางทะเบียนทั้งหมดที่ร้านอาหารในไทยต้องจัดการ พร้อมค่าธรรมเนียมตามกฎหมาย ลำดับการยื่นที่ควรทำจริง และปฏิทินต่ออายุรายปี

ก่อนลงรายละเอียด ขอย้ำหลักคิดสั้น ๆ: ใบอนุญาตส่วนใหญ่ "ขอก่อนเปิด" ไม่ใช่ "เปิดก่อนแล้วค่อยขอ" เพราะหลายฉบับมีโทษอาญากำกับ ส่วนเรื่องระบบงานอื่น ๆ อย่างการรับจองโต๊ะ เป็นสิ่งที่เตรียมคู่ขนานได้เลยโดยไม่ต้องรอใบอนุญาต เช่น เปิดใช้ระบบรับจองโต๊ะออนไลน์ที่ใช้ฟรีและไม่มีค่าคอมมิชชันให้พร้อมรับลูกค้าตั้งแต่วันแรกที่ร้านเปิดอย่างถูกต้องตามกฎหมาย

สรุปภาพรวม: ใบไหน "ทุกร้านต้องมี" ใบไหน "เฉพาะบางร้าน"

สามแถวแรกคือขั้นต่ำของทุกร้าน ที่เหลือขึ้นอยู่กับรูปแบบร้านของคุณ ลงรายละเอียดทีละใบ

1. สถานที่จำหน่ายอาหาร: เส้นแบ่งอยู่ที่ 200 ตารางเมตร

ใบสำคัญที่สุดของร้านอาหารมาจาก พ.ร.บ.การสาธารณสุข พ.ศ. 2535 ซึ่งกำหนดให้ "สถานที่จำหน่ายอาหาร" ต้องแจ้งหรือขออนุญาตต่อเจ้าพนักงานท้องถิ่นก่อนเปิดดำเนินการ โดยแบ่งตามพื้นที่ร้าน

• พื้นที่ไม่เกิน 200 ตารางเมตร: ใช้วิธี "แจ้ง" ต่อเจ้าพนักงานท้องถิ่นเพื่อรับ หนังสือรับรองการแจ้ง ค่าธรรมเนียมตามกฎหมายกำหนดเพดานไว้ไม่เกิน 1,000 บาทต่อปี
• พื้นที่เกิน 200 ตารางเมตร: ต้องขอ ใบอนุญาตสถานที่จำหน่ายอาหาร เต็มรูปแบบ มีการตรวจสถานที่ก่อนอนุมัติ ค่าธรรมเนียมเพดานไม่เกิน 3,000 บาทต่อปี

ค่าธรรมเนียมจริงแต่ละพื้นที่ไม่เท่ากัน เพราะกฎหมายให้ท้องถิ่นออกข้อบัญญัติกำหนดเองภายใต้เพดานดังกล่าว บางเทศบาลคิดตามขนาดพื้นที่ เช่น เริ่มที่ 200 บาทแล้วบวกเพิ่มตามตารางเมตร ดังนั้นตัวเลขที่แน่นอนต้องสอบถามสำนักงานเขต เทศบาล หรือ อบต. ที่ร้านตั้งอยู่ หลายพื้นที่ยื่นออนไลน์ผ่าน Biz Portal ของภาครัฐ ได้แล้ว

จุดที่ผู้ประกอบการมักพลาดคือคิดว่าร้านเล็กไม่ต้องทำอะไร ความจริงคือการเปิดร้านพื้นที่ไม่เกิน 200 ตารางเมตรโดยไม่มีหนังสือรับรองการแจ้ง มีโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน หรือปรับไม่เกิน 25,000 บาท ส่วนร้านพื้นที่เกิน 200 ตารางเมตรที่เปิดโดยไม่มีใบอนุญาต โทษหนักขึ้นเป็นจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 50,000 บาท ตามมาตรา 72 ของ พ.ร.บ.การสาธารณสุข

ทั้งหนังสือรับรองการแจ้งและใบอนุญาตมีอายุ 1 ปี ต้องต่ออายุทุกปีก่อนหมดอายุ จดวันหมดอายุลงปฏิทินร้านไว้เลยตั้งแต่วันที่ได้รับ

2. การอบรมผู้ประกอบกิจการและผู้สัมผัสอาหาร: ข้อบังคับที่มากับใบแรก

กฎกระทรวงสุขลักษณะของสถานที่จำหน่ายอาหาร พ.ศ. 2561 กำหนดให้ ผู้ประกอบกิจการ และ ผู้สัมผัสอาหารทุกคน (คนครัว คนเสิร์ฟ คนล้างจาน) ต้องผ่านการอบรมตามหลักสูตรที่กรมอนามัยรับรอง โดยหลักสูตรผู้ประกอบกิจการใช้เวลา 6 ชั่วโมง หลักสูตรผู้สัมผัสอาหาร 3 ชั่วโมง มีเกณฑ์สอบผ่านที่ 80% และต้องแสดงหลักฐานการผ่านอบรมไว้ที่ร้าน รายละเอียดดูได้จากสื่อประชาสัมพันธ์ของกรมอนามัย

ข้อนี้ไม่ใช่ทางเลือก เพราะเจ้าพนักงานท้องถิ่นใช้เป็นเงื่อนไขประกอบการออกและต่ออายุใบอนุญาตหรือหนังสือรับรองการแจ้ง และเมื่อรับพนักงานใหม่เข้าครัว ก็ต้องส่งอบรมด้วยเช่นกัน กฎกระทรวงฉบับเดียวกันยังวางมาตรฐานสุขาภิบาลของตัวร้านไว้อีกหลายข้อ ตั้งแต่อุณหภูมิอาหาร การล้างภาชนะ ไปจนถึงการกำจัดขยะ ซึ่งเราสรุปไว้แยกต่างหากในเรื่องมาตรฐานสุขาภิบาลและการอบรมผู้สัมผัสอาหาร

3. ทะเบียนธุรกิจ: ทะเบียนพาณิชย์หรือบริษัท

ร้านอาหารต้องมีตัวตนทางทะเบียนอย่างใดอย่างหนึ่ง

• บุคคลธรรมดา: จดทะเบียนพาณิชย์ที่สำนักงานเขตหรือเทศบาลที่ร้านตั้งอยู่ ค่าธรรมเนียม 50 บาท ยื่นภายใน 30 วันนับจากวันเริ่มประกอบกิจการ
• นิติบุคคล: จดทะเบียนบริษัทกับกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) เหมาะกับร้านที่มีผู้ร่วมลงทุนหลายคนหรือวางแผนขยายสาขา

ถ้ารายได้ของร้านเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี ไม่ว่ารูปแบบไหนก็ต้องจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) กับกรมสรรพากรภายใน 30 วันนับจากวันที่รายได้เกินเกณฑ์ เรื่องภาษีทั้งระบบของร้านอาหารมีรายละเอียดมากพอที่เราแยกไว้เป็นอีกบทความ ในที่นี้จำแค่เกณฑ์ 1.8 ล้านบาทไว้ก่อน

4. ภาษีป้าย: ป้ายภาษาไทยล้วนถูกที่สุด

ป้ายชื่อร้านหน้าตึกเป็นทรัพย์สินที่ต้องเสียภาษีตาม พ.ร.บ.ภาษีป้าย พ.ศ. 2510 โดยคิดตามขนาดป้ายและ "ภาษาบนป้าย" อัตราตามกฎกระทรวงฉบับปัจจุบัน (ต่อ 500 ตารางเซนติเมตร) โดยประมาณ

• ป้ายอักษรไทยล้วนแบบข้อความคงที่: 5 บาท
• ป้ายอักษรไทยปนภาษาต่างประเทศ หรือมีภาพ/เครื่องหมาย: 26 บาท
• ป้ายไม่มีอักษรไทย หรืออักษรไทยอยู่ต่ำกว่าภาษาต่างประเทศ: 50 บาท
• ป้ายไฟวิ่งหรือเปลี่ยนข้อความได้ คิดอัตราสูงกว่าแบบคงที่ และทุกกรณีมีภาษีขั้นต่ำ 200 บาทต่อป้าย

แปลว่าการออกแบบป้ายมีผลต่อภาษีโดยตรง: ชื่อร้านภาษาอังกฤษตัวใหญ่เหนือชื่อไทยอาจทำให้ภาษีกระโดดขึ้น 10 เท่าเมื่อเทียบกับป้ายไทยล้วนขนาดเดียวกัน กำหนดการสำคัญคือยื่นแบบ ภ.ป.1 ต่อหน่วยงานท้องถิ่น ระหว่างเดือนมกราคมถึง 31 มีนาคมของทุกปี และถ้าติดตั้งป้ายใหม่ระหว่างปี ต้องยื่นภายใน 15 วันนับจากวันติดตั้ง ดูสรุปอัตราได้ที่ iTAX

5. ลิขสิทธิ์เพลง: เปิดเพลงในร้านไม่ฟรี

การเปิดเพลงในร้านอาหารถือเป็น "การเผยแพร่ต่อสาธารณชนเพื่อการค้า" ต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์ ในทางปฏิบัติคือจ่ายค่าตอบแทนรายปีให้บริษัทจัดเก็บค่าลิขสิทธิ์ (CMO) เช่น บริษัทลิขสิทธิ์ดนตรี (ประเทศไทย) หรือ MCT และรายอื่น ๆ โดยกรมทรัพย์สินทางปัญญาเผยแพร่ตารางอัตราค่าตอบแทนของแต่ละบริษัทไว้ให้ตรวจสอบ อัตราสำหรับร้านอาหารโดยทั่วไปอยู่ในหลักพันบาทต่อปีต่อสาขา ขึ้นอยู่กับค่ายเพลงและรูปแบบการใช้งาน

สองจุดที่ต้องระวัง

1. เพลงคนละค่าย ต้องจ่ายคนละสัญญา ไม่มีใบเดียวที่ครอบคลุมเพลงทุกค่ายในไทย ก่อนจ่ายให้ตรวจว่าบริษัทที่มาเก็บมีสิทธิ์ในเพลงที่ร้านเปิดจริง
2. บัญชีสตรีมมิงส่วนตัวไม่ใช่ใบอนุญาต แพ็กเกจผู้ใช้ทั่วไปของบริการสตรีมมิงระบุไว้ในเงื่อนไขว่าใช้ส่วนบุคคลเท่านั้น การเปิดในร้านยังต้องจ่ายค่าเผยแพร่แยก

การละเมิดลิขสิทธิ์เพื่อการค้ามีโทษปรับตั้งแต่หลักแสนจนถึง 800,000 บาท และอาจมีโทษจำคุก ทางที่ปลอดภัยและถูกกว่าคือจ่ายรายปีให้ถูกค่าย หรือเลือกใช้บริการเพลงสำหรับธุรกิจที่รวมสิทธิ์เผยแพร่มาแล้ว

6. โต๊ะบนทางเท้า: พื้นที่สาธารณะไม่ใช่พื้นที่ร้าน

การตั้งโต๊ะ เก้าอี้ หรือเตาปรุงอาหารบนทางเท้าและที่สาธารณะโดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าพนักงานท้องถิ่น ผิดพ.ร.บ.รักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 มีค่าปรับหลักพันบาทต่อครั้ง และกรุงเทพมหานครหลายเขตกวดขันจริงจัง ถ้าร้านอยากมีที่นั่งด้านนอก ให้ใช้พื้นที่ในแนวเขตที่ดินของร้านเอง ซึ่งนับรวมเป็นพื้นที่สถานที่จำหน่ายอาหารตามข้อ 1 หรือสอบถามเขตก่อนว่าจุดนั้นผ่อนผันได้หรือไม่ อย่าตั้งก่อนถามทีหลัง

7. ขายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์: ใบอนุญาตแยกจากกรมสรรพสามิต

ร้านที่จะขายเบียร์ ไวน์ หรือสุรา ต้องมีใบอนุญาตขายสุราประเภทที่ 2 จากกรมสรรพสามิต ค่าธรรมเนียมรายปี 2,200 บาทสำหรับผู้ประกอบการที่จด VAT และ 330 บาทสำหรับรายเล็กที่ไม่ได้จด VAT ตามตารางค่าธรรมเนียมของกรมสรรพสามิต และยังมีกติกาเรื่องเวลาขาย วันห้ามขาย และอายุผู้ซื้อที่ต้องปฏิบัติตามอีกชุดหนึ่ง ซึ่งเปลี่ยนแปลงหลายข้อในช่วงปีที่ผ่านมา เราแยกรายละเอียดทั้งหมดไว้ในเรื่องการขอใบอนุญาตขายสุราสำหรับร้านอาหาร

ลำดับการยื่นที่ควรทำจริง

เรียงตามเวลาที่ใช้และเงื่อนไขที่ผูกกัน

1. ก่อนตกแต่งร้าน: เช็กกับเขต/เทศบาลว่าอาคารใช้เปิดร้านอาหารได้ (อาคารพาณิชย์ ไม่ใช่คอนโดที่อยู่อาศัย) และถามรายการเอกสารของท้องถิ่นนั้น
2. ระหว่างตกแต่งร้าน: จดทะเบียนพาณิชย์หรือบริษัท สมัครอบรมผู้ประกอบกิจการ (6 ชั่วโมง) และทยอยส่งทีมครัว ทีมเสิร์ฟเข้าอบรมผู้สัมผัสอาหาร (3 ชั่วโมง)
3. เมื่อร้านพร้อมตรวจ: ยื่นแจ้งหรือขอใบอนุญาตสถานที่จำหน่ายอาหาร พร้อมยื่นขอใบอนุญาตขายสุราถ้าขาย
4. ก่อนติดป้าย: คำนวณภาษีป้ายจากแบบป้ายก่อนสั่งผลิต แล้วยื่น ภ.ป.1 ภายใน 15 วันหลังติดตั้ง
5. ก่อนวันเปิด: เซ็นสัญญาลิขสิทธิ์เพลงให้ตรงค่ายที่จะเปิด และเตรียมช่องทางรับจองโต๊ะกับเมนูออนไลน์ให้พร้อมใช้งาน

ขั้นตอนธุรกิจอื่น ๆ นอกเหนือจากใบอนุญาต ตั้งแต่เลือกทำเล วางงบ ไปจนถึงวันเปิดร้าน เรารวมไว้ในคู่มือขั้นตอนเปิดร้านอาหารตั้งแต่ไอเดียจนถึงวันเปิดร้าน

ปฏิทินต่ออายุรายปี

ค่าใช้จ่ายรวมของเอกสารทั้งหมดสำหรับร้านเล็กทั่วไปมักอยู่แค่หลักพันบาทต่อปี ถูกกว่าค่าปรับครั้งเดียวหลายเท่า สิ่งที่แพงจริงคือการลืมต่ออายุ เพราะการดำเนินการต่อโดยเอกสารขาดอายุมีความเสี่ยงทางกฎหมายเท่ากับไม่เคยมี

คำถามที่พบบ่อย

ร้านเล็กไม่กี่โต๊ะต้องขอใบอนุญาตไหม

ต้อง ถ้ามีหน้าร้านที่ปรุงและจำหน่ายอาหารให้นั่งกิน ร้านพื้นที่ไม่เกิน 200 ตารางเมตรใช้วิธีแจ้งเพื่อรับหนังสือรับรองการแจ้ง ซึ่งง่ายและถูกกว่าใบอนุญาตเต็มรูปแบบ แต่ไม่มีเลยไม่ได้ มีโทษปรับไม่เกิน 25,000 บาท หรือจำคุกไม่เกิน 3 เดือน

ยื่นขอใบอนุญาตร้านอาหารที่ไหน

ที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ร้านตั้งอยู่: ในกรุงเทพฯ คือสำนักงานเขต ต่างจังหวัดคือเทศบาลหรือ อบต. หลายพื้นที่รองรับการยื่นออนไลน์ผ่าน Biz Portal แล้ว ส่วนใบอนุญาตขายสุรายื่นที่สำนักงานสรรพสามิตพื้นที่หรือระบบออนไลน์ของกรมสรรพสามิต

เปิดร้านไปก่อนแล้วค่อยขอใบอนุญาตทีหลังได้ไหม

ไม่ควรอย่างยิ่ง การเปิดสถานที่จำหน่ายอาหารโดยไม่มีหนังสือรับรองการแจ้งหรือใบอนุญาตเป็นความผิดตาม พ.ร.บ.การสาธารณสุข พ.ศ. 2535 มีทั้งโทษปรับและโทษจำคุก และประวัติการฝ่าฝืนอาจทำให้การขออนุญาตครั้งถัดไปยากขึ้น

เปิดเพลงจากบัญชีสตรีมมิงส่วนตัวในร้านได้ไหม

ไม่ได้ แพ็กเกจผู้ใช้ทั่วไปให้สิทธิ์ใช้ส่วนบุคคลเท่านั้น การเปิดในร้านเป็นการเผยแพร่เพื่อการค้า ต้องจ่ายค่าลิขสิทธิ์ให้บริษัทจัดเก็บที่ถือสิทธิ์เพลงนั้น หรือใช้บริการเพลงสำหรับธุรกิจที่รวมสิทธิ์เผยแพร่แล้ว

ใบอนุญาตร้านอาหารมีอายุกี่ปี

หนังสือรับรองการแจ้งและใบอนุญาตสถานที่จำหน่ายอาหารมีอายุ 1 ปี เช่นเดียวกับใบอนุญาตขายสุรา ส่วนภาษีป้ายเป็นภาษีรายปีที่ต้องยื่นแบบภายใน 31 มีนาคมของทุกปี ทำปฏิทินต่ออายุไว้ตั้งแต่วันแรกจะช่วยให้ไม่หลุดสักรายการ